Ο ήχος που μπορεί να εμφανιστεί λίγο πριν από τον θάνατο – Τι είναι ο «επιθανάτιος ρόγχος» και τι πραγματικά σημαίνει

Είναι ένας ήχος που μπορεί να τρομάξει βαθιά μια οικογένεια. Η αναπνοή ενός ανθρώπου που βρίσκεται στις τελευταίες ώρες ή ημέρες της ζωής του γίνεται θορυβώδης, «υγρή» ή γουργουριστή και οι συγγενείς φοβούνται ότι ο άνθρωπός τους πνίγεται ή υποφέρει.

Στην ανακουφιστική φροντίδα το φαινόμενο είναι γνωστό ως «επιθανάτιος ρόγχος» ή, στα αγγλικά, death rattle.

Παρά το πόσο ανησυχητικός μπορεί να είναι ο ήχος, η εξήγησή του είναι συνήθως διαφορετική από αυτή που φαντάζονται οι άνθρωποι που βρίσκονται δίπλα στον ασθενή.

Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο πνίγεται.

Δεν σημαίνει ότι «παλεύει» συνειδητά να αναπνεύσει.

Και οι κατευθυντήριες οδηγίες για τη φροντίδα στο τέλος της ζωής αναφέρουν ότι, παρότι ο ήχος μπορεί να προκαλεί μεγάλη αναστάτωση στους συγγενείς, είναι απίθανο να προκαλεί δυσφορία στον ίδιο τον άνθρωπο.

Τι είναι ο «επιθανάτιος ρόγχος»;

Καθώς ένας άνθρωπος πλησιάζει στο τέλος της ζωής του, ο οργανισμός σταδιακά εξασθενεί.

Η συνείδηση μπορεί να μειωθεί και το άτομο μπορεί να μην έχει πλέον τη δύναμη ή τα αντανακλαστικά που χρειάζονται για να καταπίνει και να βήχει αποτελεσματικά.

Όλοι παράγουμε φυσιολογικά σάλιο και εκκρίσεις στους αεραγωγούς.

Όταν είμαστε καλά, τις καταπίνουμε ή τις απομακρύνουμε χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.

Στις τελευταίες ώρες της ζωής όμως αυτό μπορεί να αλλάξει.

Γιατί ακούγεται αυτός ο παράξενος ήχος;

Όταν ο ασθενής δεν μπορεί πλέον να καταπιεί ή να απομακρύνει αποτελεσματικά τις εκκρίσεις, αυτές μπορεί να συγκεντρωθούν στο πίσω μέρος του λαιμού και στους ανώτερους αεραγωγούς.

Καθώς ο αέρας περνά από την περιοχή κατά την αναπνοή, δημιουργείται ο χαρακτηριστικός ήχος.

Μπορεί να θυμίζει:

• γουργούρισμα,
• «υγρή» αναπνοή,
• ροχαλητό,
• κροτάλισμα,
• ή έναν βαθύ θόρυβο σε κάθε αναπνοή.

Ο ήχος μπορεί να γίνει εντονότερος όσο συγκεντρώνονται οι εκκρίσεις.

Σημαίνει ότι ο άνθρωπος πνίγεται;

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη αγωνία της οικογένειας.

Ο επιθανάτιος ρόγχος δεν θεωρείται από μόνος του ένδειξη ότι ο ασθενής αισθάνεται πως πνίγεται.

Η εικόνα μπορεί να είναι δύσκολη για τους ανθρώπους που βρίσκονται στο δωμάτιο επειδή ο ήχος θυμίζει αναπνευστική δυσχέρεια.

Ωστόσο, σε αυτή τη φάση το επίπεδο συνείδησης είναι συχνά πολύ μειωμένο και οι κατευθυντήριες οδηγίες ανακουφιστικής φροντίδας επισημαίνουν ότι οι θορυβώδεις εκκρίσεις είναι απίθανο να προκαλούν δυσφορία στον ίδιο τον ασθενή.

Ο ήχος μπορεί να είναι δυσκολότερος για την οικογένεια παρά για τον ασθενή

Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα του φαινομένου.

Ο άνθρωπος στο κρεβάτι μπορεί να μην φαίνεται ενοχλημένος.

Οι συγγενείς όμως ακούνε κάθε αναπνοή.

Και επειδή δεν γνωρίζουν τι συμβαίνει, μπορεί να φοβούνται ότι ο αγαπημένος τους υποφέρει.

Γι’ αυτό ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορεί να κάνει ένας γιατρός ή νοσηλευτής είναι απλώς να εξηγήσει τι ακούει η οικογένεια.

Η γνώση ότι ο ήχος προκαλείται συνήθως από εκκρίσεις και δεν σημαίνει απαραίτητα βασανιστική δύσπνοια μπορεί να μειώσει σημαντικά τον φόβο.

Πότε εμφανίζεται;

Ο επιθανάτιος ρόγχος θεωρείται ένα από τα σημάδια που μπορεί να εμφανιστούν όταν ο θάνατος πλησιάζει.

Συχνά παρατηρείται στις τελευταίες ώρες ή ημέρες.

Δεν υπάρχει όμως ένα χρονόμετρο που ξεκινά μόλις ακουστεί.

Δεν μπορούμε να πούμε σε μια οικογένεια ότι, επειδή εμφανίστηκε ο ρόγχος, απομένουν ακριβώς 12, 24 ή 48 ώρες.

Κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός.

Η γνωστή αναφορά στις «25 ώρες»

Στο διαδίκτυο συναντάμε συχνά τον ισχυρισμό ότι μετά την εμφάνιση του επιθανάτιου ρόγχου ο άνθρωπος έχει κατά μέσο όρο περίπου 25 ώρες ζωής.

Υπάρχει επιστημονική βάση πίσω από αυτή την αναφορά, αλλά χρειάζεται σωστή ερμηνεία.

Σε προοπτική μελέτη 100 ασθενών με τελικό στάδιο καρκίνου, ο διάμεσος χρόνος από την έναρξη του επιθανάτιου ρόγχου μέχρι τον θάνατο ήταν περίπου 23 ώρες.

Ο μέσος χρόνος ήταν μεγαλύτερος, περίπου 57 ώρες.

Αυτό δείχνει ακριβώς γιατί δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε έναν αριθμό ως «αντίστροφη μέτρηση».

Ο ρόγχος αποτελεί ένδειξη ότι ο άνθρωπος μπορεί να βρίσκεται πολύ κοντά στο τέλος της ζωής, αλλά δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια πότε θα πεθάνει.

Τι άλλες αλλαγές μπορεί να εμφανιστούν στις τελευταίες ημέρες;

Η διαδικασία του θανάτου δεν είναι ίδια για όλους.

Ωστόσο, καθώς το σώμα εξασθενεί μπορεί να παρατηρηθούν αλλαγές όπως:

• περισσότερος ύπνος και μειωμένη ανταπόκριση,
• λιγότερη επιθυμία για φαγητό και υγρά,
• δυσκολία στην κατάποση,
• αλλαγές στον ρυθμό της αναπνοής,
• περίοδοι παύσης ανάμεσα στις αναπνοές,
• ψυχρότερα χέρια και πόδια,
• μεταβολές στο χρώμα του δέρματος,
• μικρότερη παραγωγή ούρων,
• σύγχυση ή μειωμένο επίπεδο συνείδησης.

Δεν εμφανίζονται όλα σε κάθε άνθρωπο και η παρουσία ενός από αυτά δεν επιτρέπει από μόνη της ακριβή πρόβλεψη του χρόνου θανάτου.

Γιατί ο άνθρωπος σταματά σταδιακά να τρώει και να πίνει;

Αυτό είναι ένα άλλο σημείο που προκαλεί τεράστια αγωνία στους συγγενείς.

Μπορεί να αισθάνονται ότι πρέπει να πιέσουν τον άνθρωπό τους να φάει ή να πιει για να «πάρει δυνάμεις».

Στο ενεργό στάδιο του θανάτου όμως ο οργανισμός αλλάζει.

Οι ανάγκες και η ικανότητα του ανθρώπου να επεξεργάζεται τροφή και υγρά μειώνονται.

Η κατάποση μπορεί επίσης να γίνει δύσκολη ή μη ασφαλής.

Η οικογένεια δεν πρέπει να πιέζει έναν άνθρωπο που δεν μπορεί πλέον να καταπιεί.

Η ομάδα ανακουφιστικής φροντίδας μπορεί να εξηγήσει πώς διατηρείται το στόμα υγρό και πώς προσφέρεται άνεση χωρίς να αυξάνεται ο κίνδυνος εισρόφησης.

Δεν χρειάζεται να «καθαρίσουμε» τον λαιμό με το ζόρι

Όταν οι συγγενείς ακούν τον θόρυβο, το πρώτο ένστικτο είναι συχνά:

«Πρέπει να βγάλουμε αυτή τη βλέννα».

Όμως οι εκκρίσεις μπορεί να βρίσκονται σε σημεία που δεν είναι εύκολο να απομακρυνθούν και η επιθετική αναρρόφηση μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό και δυσφορία.

Η αναρρόφηση δεν αποτελεί αυτομάτως την καλύτερη λύση για κάθε ασθενή.

Αν χρησιμοποιηθεί, αυτό πρέπει να αποφασίζεται από την ιατρική ή νοσηλευτική ομάδα ανάλογα με την περίπτωση.

Τι μπορεί να βοηθήσει;

Μερικές φορές μια απλή αλλαγή θέσης μπορεί να μειώσει τον θόρυβο.

Η ομάδα φροντίδας μπορεί να συστήσει να γυρίσει προσεκτικά ο ασθενής στο πλάι ή να ανασηκωθεί λίγο το κεφάλι και ο κορμός του.

Με αυτόν τον τρόπο οι εκκρίσεις μπορεί να μετακινηθούν και ο ήχος να γίνει λιγότερο έντονος.

Η μετακίνηση πρέπει να γίνεται απαλά και με γνώμονα την άνεση του ασθενούς.

Τι γίνεται με τα φάρμακα;

Σε ορισμένες περιπτώσεις η ιατρική ομάδα μπορεί να χρησιμοποιήσει αντιχολινεργικά ή αντιμουσκαρινικά φάρμακα για να μειώσει την παραγωγή νέων εκκρίσεων.

Μεταξύ των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται στην ανακουφιστική φροντίδα, ανάλογα με τη χώρα και την περίπτωση, περιλαμβάνονται η υοσκίνη, η γλυκοπυρρόνη και η ατροπίνη.

Αυτά τα φάρμακα δεν «ρουφούν» τις εκκρίσεις που υπάρχουν ήδη.

Μειώνουν κυρίως την παραγωγή νέων.

Γι’ αυτό η αποτελεσματικότητά τους δεν είναι πάντα εντυπωσιακή όταν έχουν ήδη συγκεντρωθεί πολλές εκκρίσεις.

Τα φάρμακα δεν χρειάζονται σε όλους

Οι επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες δεν λένε ότι κάθε ασθενής με επιθανάτιο ρόγχο πρέπει αυτομάτως να πάρει φάρμακο.

Πρώτα αξιολογείται η πιθανή αιτία των θορυβωδών εκκρίσεων και εξετάζεται εάν προκαλούν δυσφορία στον ασθενή ή μεγάλη αναστάτωση στους ανθρώπους γύρω του.

Μπορούν αρχικά να χρησιμοποιηθούν μη φαρμακευτικά μέτρα.

Αν κριθεί απαραίτητο, ο γιατρός μπορεί στη συνέχεια να δοκιμάσει φαρμακευτική αγωγή.

Γιατί δεν πρέπει να δίνουμε μόνοι μας φάρμακα

Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε αυτή τη φάση έχουν πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Μπορούν, μεταξύ άλλων, να προκαλέσουν ξηροστομία, κατακράτηση ούρων, υπνηλία, διέγερση ή παραλήρημα, ανάλογα με το φάρμακο και τον ασθενή.

Γι’ αυτό η επιλογή και η δοσολογία ανήκουν στην ιατρική ομάδα.

Πρέπει να περιορίζονται τα υγρά για να σταματήσει ο ρόγχος;

Το αρχικό κείμενο συμβουλεύει γενικά να «περιορίζεται η πρόσληψη υγρών».

Αυτό είναι υπερβολικά απλό και δεν πρέπει να εφαρμόζεται από συγγενείς χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

Η ενυδάτωση στο τέλος της ζωής είναι εξατομικευμένη απόφαση.

Μάλιστα, παρατηρητική μελέτη σε ασθενείς στο τέλος της ζωής δεν βρήκε ότι η ποσότητα υγρών που λάμβαναν τις προηγούμενες ημέρες συνδεόταν με την εμφάνιση του επιθανάτιου ρόγχου.

Δεν στερούμε λοιπόν μόνοι μας νερό ή υγρά από έναν ασθενή επειδή ακούμε θορυβώδη αναπνοή.

Η ομάδα φροντίδας αποφασίζει τι είναι κατάλληλο για τον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Η φροντίδα του στόματος μπορεί να προσφέρει μεγάλη ανακούφιση

Όταν κάποιος πίνει όλο και λιγότερο, το στόμα και τα χείλη μπορεί να στεγνώνουν.

Η καλή στοματική φροντίδα μπορεί να είναι πολύ πιο σημαντική για την άνεση από το να προσπαθεί η οικογένεια να τον αναγκάσει να πιει.

Η ομάδα φροντίδας μπορεί να δείξει στους συγγενείς πώς να υγραίνουν με ασφάλεια το στόμα και τα χείλη.

Αν υπάρχει δυσκολία στην κατάποση, δεν πρέπει να χορηγούνται υγρά από το στόμα χωρίς καθοδήγηση.

Ακούει ο άνθρωπος όταν δεν μπορεί πλέον να απαντήσει;

Εδώ υπάρχει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επιστημονικά ευρήματα γύρω από τις τελευταίες ώρες της ζωής.

Για πολλά χρόνια υπήρχε η αντίληψη ότι η ακοή είναι «η τελευταία αίσθηση που χάνεται».

Δεν μπορούμε να το πούμε τόσο απόλυτα.

Ωστόσο, μια μικρή μελέτη με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα εξέτασε ασθενείς σε hospice κατά τις τελευταίες ώρες της ζωής τους.

Οι ερευνητές βρήκαν ότι ακόμη και σε ορισμένους ασθενείς που δεν ανταποκρίνονταν πλέον στο περιβάλλον, ο εγκέφαλος εξακολουθούσε να εμφανίζει νευρικές αποκρίσεις σε ήχους.

Αυτό σημαίνει ότι καταλαβαίνουν όσα τους λέμε;

Όχι απαραίτητα.

Αυτό είναι μια πολύ σημαντική διάκριση.

Το γεγονός ότι ο εγκέφαλος αντιδρά σε έναν ήχο δεν αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος έχει συνειδητή επίγνωση ή κατανοεί μια συζήτηση.

Η επιστήμη δεν μπορεί σήμερα να μας πει με βεβαιότητα τι βιώνει ένας μη ανταποκρινόμενος άνθρωπος στις τελευταίες ώρες της ζωής του.

Το εύρημα όμως δίνει έναν επιπλέον λόγο να διατηρούμε το περιβάλλον ήρεμο και να μιλάμε στον άνθρωπο με σεβασμό.

Μπορούμε λοιπόν να συνεχίσουμε να του μιλάμε

Ναι.

Ακόμη κι αν δεν παίρνουμε απάντηση, μπορούμε να μιλάμε ήρεμα.

Να πούμε ποιοι είμαστε.

Να πούμε ότι βρισκόμαστε δίπλα του.

Να κρατήσουμε το χέρι του, εφόσον αυτό φαίνεται άνετο.

Να παίξουμε χαμηλά μουσική που αγαπούσε.

Δεν χρειάζονται περίπλοκες λέξεις.

Μερικές φορές η παρουσία είναι το σημαντικότερο πράγμα που μπορεί να προσφέρει ένας άνθρωπος σε έναν άλλον.

Η αναπνοή μπορεί να αλλάξει και με άλλους τρόπους

Ο επιθανάτιος ρόγχος δεν είναι η μόνη αλλαγή που μπορεί να παρατηρηθεί.

Καθώς πλησιάζει το τέλος, η αναπνοή μπορεί να γίνει:

• πιο αργή ή πιο γρήγορη,
• πιο ρηχή,
• ακανόνιστη,
• με μεγαλύτερα διαστήματα ανάμεσα στις αναπνοές.

Μπορεί επίσης να εμφανιστεί ένα μοτίβο κατά το οποίο οι αναπνοές γίνονται σταδιακά βαθύτερες και στη συνέχεια πιο ρηχές, με ενδιάμεσες παύσεις.

Οι αλλαγές αυτές μπορεί να είναι δύσκολες για την οικογένεια να παρακολουθήσει, ακόμη κι όταν αποτελούν μέρος της φυσικής διαδικασίας του θανάτου.

Και οι αλλαγές στη θερμοκρασία του σώματος;

Καθώς η κυκλοφορία αλλάζει, τα άκρα μπορεί να γίνουν ψυχρότερα.

Το χρώμα του δέρματος μπορεί επίσης να μεταβληθεί.

Σε ορισμένους ασθενείς παρατηρούνται διακυμάνσεις της θερμοκρασίας.

Ωστόσο, ένας πυρετός δεν πρέπει αυτομάτως να θεωρείται απλώς «φυσιολογικό σημάδι θανάτου».

Μπορεί να έχει πολλές αιτίες, όπως λοίμωξη, φλεγμονή, φάρμακα ή την ίδια την υποκείμενη νόσο, και η ομάδα φροντίδας μπορεί να αποφασίσει εάν χρειάζεται αντιμετώπιση για την άνεση του ασθενούς.

Πώς γνωρίζουν οι επαγγελματίες υγείας ότι κάποιος πλησιάζει στο τέλος;

Δεν υπάρχει μία εξέταση που να δίνει ακριβή αντίστροφη μέτρηση.

Οι γιατροί και οι νοσηλευτές αξιολογούν μια συνολική εικόνα:

την κατάσταση της νόσου, το επίπεδο συνείδησης, την αναπνοή, την κυκλοφορία, την κατάποση, την πρόσληψη τροφής και υγρών και άλλες σωματικές αλλαγές.

Ακόμη και τότε, η ακριβής πρόβλεψη του χρόνου είναι δύσκολη.

Ένας άνθρωπος μπορεί να φαίνεται ότι βρίσκεται στις τελευταίες ώρες και να ζήσει περισσότερο από όσο αναμενόταν.

Κάποιος άλλος μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα.

Τι πρέπει να κάνει η οικογένεια όταν εμφανιστεί ο ρόγχος;

Αν ο άνθρωπος βρίσκεται ήδη σε οργανωμένη ανακουφιστική ή κατ’ οίκον φροντίδα, ενημερώνουμε την ομάδα που τον παρακολουθεί.

Ο γιατρός ή ο νοσηλευτής μπορεί να αξιολογήσει αν πρόκειται πράγματι για συσσώρευση εκκρίσεων και να προτείνει τα κατάλληλα μέτρα.

Αν όμως ένας άνθρωπος δεν βρίσκεται σε αναγνωρισμένη τελική φάση νόσου και εμφανίσει ξαφνικά θορυβώδη αναπνοή, απώλεια συνείδησης ή σοβαρή δυσκολία στην αναπνοή, δεν πρέπει να υποθέσουμε ότι πρόκειται για «επιθανάτιο ρόγχο».

Αυτό μπορεί να αποτελεί ιατρικό επείγον και χρειάζεται άμεση βοήθεια.

Δεν είναι κάθε θορυβώδης αναπνοή «επιθανάτιος ρόγχος»

Αυτό είναι πολύ σημαντικό.

Παρόμοιοι ήχοι μπορεί να εμφανιστούν από εκκρίσεις που σχετίζονται με λοίμωξη, πνευμονική νόσο, εισρόφηση ή άλλα προβλήματα.

Ο όρος «επιθανάτιος ρόγχος» χρησιμοποιείται μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο ενός ανθρώπου που βρίσκεται στις τελευταίες ημέρες της ζωής του.

Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για αυτοδιάγνωση.

Για την οικογένεια, η στιγμή μπορεί να είναι πολύ δύσκολη

Η γνώση του μηχανισμού δεν εξαφανίζει τη θλίψη.

Μπορεί όμως να αφαιρέσει έναν φόβο.

Ο ήχος που ακούει η οικογένεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο άνθρωπός της βιώνει αυτό που ακούγεται στους γύρω του σαν πνιγμός.

Η φροντίδα στο τέλος της ζωής έχει έναν διαφορετικό στόχο.

Δεν προσπαθεί να «διορθώσει» κάθε αλλαγή που συμβαίνει στο σώμα.

Προσπαθεί να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερο την άνεση και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου.

Το συμπέρασμα

Ο «επιθανάτιος ρόγχος» είναι ένας θορυβώδης τύπος αναπνοής που μπορεί να εμφανιστεί στις τελευταίες ώρες ή ημέρες της ζωής, όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί πλέον να καταπιεί ή να απομακρύνει αποτελεσματικά το σάλιο και τις αναπνευστικές εκκρίσεις.

Ο αέρας περνά μέσα από αυτές τις εκκρίσεις και δημιουργεί τον χαρακτηριστικό υγρό ή γουργουριστό ήχο.

Για την οικογένεια μπορεί να είναι πολύ ανησυχητικός.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες ανακουφιστικής φροντίδας, όμως, αναφέρουν ότι είναι απίθανο ο ίδιος ο ήχος να προκαλεί δυσφορία στον άνθρωπο που πεθαίνει.

Μια αλλαγή θέσης και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, φάρμακα που μειώνουν τις εκκρίσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν από την ομάδα φροντίδας.

Δεν περιορίζουμε μόνοι μας τα υγρά, δεν χορηγούμε φάρμακα χωρίς οδηγία και δεν χρησιμοποιούμε επιθετικές παρεμβάσεις προσπαθώντας να εξαφανίσουμε τον ήχο.

Και ίσως υπάρχει κάτι ακόμη που αξίζει να θυμόμαστε.

Ακόμη κι όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί πλέον να μας απαντήσει, δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πόσα από όσα συμβαίνουν γύρω του μπορεί να εξακολουθεί να επεξεργάζεται.

Μπορούμε λοιπόν να συνεχίσουμε να του μιλάμε ήρεμα, να του κρατάμε το χέρι και να του προσφέρουμε μια ήσυχη παρουσία μέχρι το τέλος.

Σημαντικό: Οι πληροφορίες αφορούν ανθρώπους που βρίσκονται σε αναγνωρισμένη τελική φάση νόσου και λαμβάνουν φροντίδα στο τέλος της ζωής. Ξαφνική θορυβώδης αναπνοή ή σοβαρή δυσκολία στην αναπνοή σε άνθρωπο που δεν βρίσκεται σε αυτή τη φάση χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.